TÜBİTAK lise projesine nereden başlanır?
İyi bir lise projesi iyi bir soruyla başlar. Proje kulübümüzde araştırma sorusunu nasıl seçtiğimizi, yöntemi nasıl yazdığımızı ve başvuru dosyasında en çok yapılan hataları anlatıyoruz.
TÜBİTAK Bilim İnsanı Destek Programları Başkanlığının lise öğrencilerine yönelik araştırma projeleri yarışması (2204-A), pek çok öğrencinin bilimsel yöntemle ilk kez gerçekten tanıştığı yerdir. Proje kulübümüzde her yıl ekim ayında aynı soruyla başlıyoruz: "Neyi merak ediyorsun ve bunu nasıl ölçebilirsin?"
Soru büyük olmasın, ölçülebilir olsun
Öğrencilerin ilk önerileri genellikle çok büyüktür: "İklim değişikliğini önlemek", "kanserin tedavisi", "plastiği yok etmek". Bunlar önemli konular, ama bir lise öğrencisinin bir okul laboratuvarında sekiz ayda cevaplayabileceği sorular değil. İyi bir proje sorusu dar, somut ve ölçülebilirdir.
Bu yıl kulübümüzdeki bir ekibin sorusu şuydu: "Okula en yakın üç noktada, Bornova Deresi'ndeki mikroplastik sayısı yağmurdan sonra artıyor mu?" Soru küçük görünüyor; ama örnekleme, sayım yöntemi, kontrol değişkenleri ve veri analizi gibi bilimsel yöntemin bütün adımlarını içeriyor.
Önce literatür, sonra deney
Soruyu seçtikten sonraki ilk iş, o konuda daha önce ne yapıldığını okumaktır. Öğrencilerimize Türkçe ve İngilizce en az on kaynak bulmalarını, her birinden yarım sayfalık not çıkarmalarını istiyoruz. Bu aşamada bazı sorular kendiliğinden elenir: ya çoktan cevaplanmıştır ya da okul imkânlarıyla ölçülemez.
Yöntemi bir yabancı okuyacakmış gibi yazın
Proje dosyalarında en sık gördüğümüz eksik, yöntem bölümünün belirsiz olmasıdır. "Su örnekleri alındı ve incelendi" cümlesi bir jüriye hiçbir şey söylemez. Bunun yerine:
- Örnek nereden, kaç noktadan, hangi sıklıkla alındı?
- Her örnek kaç mililitre, hangi kapta, nasıl saklandı?
- Sayım hangi büyütmede, kaç kez tekrarlandı?
- Hangi değişkenler sabit tutuldu?
İyi bir yöntem bölümü, başka bir okuldaki öğrencinin aynı deneyi tekrarlayabileceği kadar açık olmalıdır.
Danışman öğretmenin rolü
Danışman öğretmen projenin sahibi değildir; yol göstericisidir. Fikir, ölçüm ve yazım öğrenciye ait olmalıdır. Biz kulübümüzde öğretmenin ölçüm yapmamasını, yalnız güvenlik ve yöntem konusunda müdahale etmesini kural olarak uyguluyoruz. Jüriler de öğrencinin projesine ne kadar hâkim olduğunu sorularla anlar.
Başvuru dosyasında en sık yapılan hatalar
- Sonuç bölümünde abartı. "Bu proje plastik kirliliğini çözecektir" gibi cümleler yerine, elde edilen veriyi ve sınırlılıklarını yazın.
- Grafiklerde eksik birim. Her eksenin adı ve birimi olmalı; hata payı gösterilmeli.
- Kaynakça düzensizliği. Her kaynak aynı biçimde ve metin içinde atıf yapılarak verilmeli.
- Etik ve güvenlik. İnsan katılımcı içeren projelerde veli ve katılımcı onayı, laboratuvar projelerinde güvenlik önlemleri yazılı olmalı.
Takvim
Başvuru, bölge sergisi ve final tarihleri her yıl TÜBİTAK'ın sitesinde duyurulur ve yıldan yıla değişebilir. Biz okul içinde başvurudan bir hafta önce bir ön jüri topluyoruz: her ekip on dakikalık bir sunum yapar, öğretmenler ve üst sınıf öğrencileri soru sorar. Bu provadan sonra dosyaların neredeyse hepsinde yöntem bölümü yeniden yazılır.
Bölge sergisine kalmayan projeler de boşa gitmez. Mart ayındaki okul bilim şenliğimizde sergilenir; çoğu ertesi yıl daha olgun bir soruyla yeniden başlar.
